Cursos e xornadas

O carácter da paisaxe: O camiño inglés, a vila e o viñedo das mariñas de Betanzos

A Escola Galega da Paisaxe da Fundación Juana de Vega co patrocinio da Axencia de Turismo de Galicia, no marco do programa O teu Xacobeo, de apoio a proxectos de dinamización do Xacobeo 2021-2022, e a colaboración do Concello de Betanzos, organiza o seminario internacional da paisaxe.

Introdución

A Escola Galega da Paisaxe da Fundación Juana de Vega co patrocinio da Axencia de Turismo de Galicia, no marco do programa O teu Xacobeo, de apoio a proxectos de dinamización do Xacobeo 2021-2022, e a colaboración do Concello de Betanzos, organiza o seminario internacional da paisaxe que leva por título: O carácter da paisaxe: o camiño inglés, a vila e o viñedo das Mariñas de Betanzos.

Desde a aprobación no ano 2000 do Convenio Europeo da Paisaxe, estendeuse a vontade de identificar e cualificar todas as paisaxes presentes no noso territorio. Nese exercicio, cobra unha peculiar relevancia detectar que fai diferente unha paisaxe da outra, é dicir, chegar a determinar de que maneira unha paisaxe en particular pode ser considerada singular. Isto é o que denominamos o carácter da paisaxe.

En verdade, existe unha dilatada experiencia nesta dirección, desde o clásico genius loci, e pasando pola tradición xeográfica de comezos do século XX na que, para cada paisaxe, se tentaban describir os seus trazos definitorios limitados a un ámbito territorial cuns estremeiros ben marcados. Como sempre que falamos de paisaxe, non podemos entender o seu carácter como algo unicamente obxectivo. Deste xeito, hai que abranguer a dimensión perceptiva, valorativa e estética que privilexia os discursos, as narrativas e as representacións. Esta dimensión materializouse ás veces en proxectos de ordenación paisaxística, no sentido dado polo Convenio Europeo da Paisaxe: accións prospectivas de mellora, restauración e creación de paisaxes.

Propoñemos un seminario-obradoiro que formule un debate ao redor do carácter da paisaxe como concepto teórico chave nos estudos paisaxísticos, sen renunciar a un traballo práctico proactivo centrado na contorna de Betanzos e cuns argumentos específicos: o Camiño Inglés, o viñedo e o patrimonio da vila no seu emprazamento. Trátase dun laboratorio territorial de enorme interese, por exemplo polas narrativas xeradas no pasado por persoeiros históricos, que se poden considerar ben arraigadas.

En efecto, As Mariñas de Betanzos xa foran gabadas hai décadas como verxel vizoso, nas coñecidas palabras do escritor Antonio de la Iglesia recollidas na Geografía de Galicia de Antonio Fraguas (1953). Este último autor non dubidou en afirmar que «as xentes estiman [as de Betanzos] como as verdadeiras terras das Mariñas». A súa descrición por Otero Pedrayo (Guía de Galicia, 1926) como unha paisaxe de esteiro cuberta de xunqueiras, cunha luz particular, rodeada de abas, viñedo e lúpulo —cultivo singular que florece en outono— e artellada pola cidade no seu castro, sintetizou de forma expresiva o seu carácter hai anos. Entre outras cousas, no seminario-obradoiro tentaremos cuestionarnos se estas palabras seguen a ser valedoiras hoxe en día.

A reflexión sobre o carácter da paisaxe das Mariñas de Betanzos debe afastarse dunha foto fixa. Polo tanto, cómpre incorporar argumentos renovados, entre os cales se atopa a relevancia que está a acadar o discurso xacobeo en Galiza desde a súa (re)invención a inicios da década de 1990. En efecto, o Camiño Inglés cruza a comarca e está a resignificar poderosamente o espazo que percorre, tamén o das vilas e núcleos, polo cal require unha atención especial.

Asemade, os novos argumentos de revaloración da paisaxe inclúen a emerxencia das redes agroalimentarias alternativas como mecanismos asociados ás leiras en cultivo, que atopan na súa paisaxe un recurso central para fundamentaren a calidade dos produtos que se obteñen delas. En particular, o viñedo é un elemento xa entendido como identitario no pasado, no que cómpre deterse, prestando atención ás reconfiguracións en marcha na comarca: novas adegas, novas plantacións, desenvolvemento da IXP, etc. Porén, non se poden esquecer outras producións tamén características da zona que están a apostar polos circuítos curtos, a agricultura ecolóxica, etc, grazas entre outros ao traballo do Plan alimentario local da Reserva de Biosfera Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo.

Tamén é mester incorporar todo o novo discurso patrimonial que se está a reflectir en miradas integrais que van alén do mero tratamento externo de edificios puntuais e abrangue conxuntos coherentes de elementos xulgados con valor nos que se desenvolven proxectos unitarios. Neste proceso, xoga un papel especial a revalorización do núcleo castral de Betanzos, cunha morfoloxía particular, unha muralla conservada, xardíns de distinto tipo con proxectos singulares con identidade e reivindicados pola cidadanía, etc.

Resulta necesario, en fin, acadar un discurso coherente sobre a paisaxe do ámbito estudado, ao redor do seu carácter identitario. Isto contribuirá, sen dúbida, a un desenvolvemento sostible da comarca que por definición abrangue, ao mesmo tempo, temas ambientais, económicos e sociais.

Obxectivos

  1. Posibilitar unha reflexión teórica sobre o concepto de carácter da paisaxe.
  2. Ofrecer unha revisión de experiencias en materia de carácter da paisaxe, en particular en termos de delimitación de unidades da paisaxe.
  3. Valorar de que xeito o carácter da paisaxe pode contribuír ao desenvolvemento sostible do territorio.
  4. Determinar de que xeito inflúe no carácter da paisaxe a existencia de elementos liñais, areais e puntuais de carácter discreto, tales como un itinerario (o Camiño de Santiago), un cultivo particular (o viñedo, por exemplo) ou un edificio singular (o Lavadeiro, por exemplo).
  5. Desenvolver un estudo aplicado do carácter da paisaxe a unha determinada escala intermedia, sen renunciar a outras escalas de traballo e de proxecto.
  6. Xerar coñecemento sobre a paisaxe do Camiño Inglés ao seu paso polas Mariñas betanceiras.
  7. Estimar como o carácter dunha paisaxe varía ao longo do tempo e, en particular, como se incorporan novos argumentos.
  8. Contribuír á posta en valor do Camiño Inglés ao seu paso polas Mariñas de Betanzos, no seo dunha lectura coherente do carácter da paisaxe da zona.

Programa

Mércores, 1 de setembro

9:30  ⚊  Entrega de documentación

10:00  ⚊  Inauguración

10:30  ⚊  Conferencia inaugural: El paisaje y el patrimonio: una relación ambigua

  • Rafael Mata (Universidad Autónoma de Madrid)

11:30  ⚊  Pausa-café

12:00  ⚊  Conferencia: 15 años de metodología de trabajo con el paisaje: Catalunya, 2006-2021

  • Jordi Grau (Observatori del Paisatge).

13:00  ⚊  Conferencia: A singularización das unidades paisaxísticas: as paisaxes teñen límites?

  • Valerià Paül (Universidade de Santiago de Compostela)

14:00  ⚊  Xantar. Catering con produtos amparados na marca da Reserva de Biosfera Mariñas Coruñesas e terras do Mandeo

15:30  ⚊  Mesa-redonda sobre a IXP de viños da Terra de Betanzos e os produtos da Reserva de Biosfera Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo.

  • Diego López, técnico de turismo da Reserva de Biosfera
  • Lolo Mosteiro, presidente da Asociación de ecoturismo da Reserva de Biosfera
  • Luis Sande, Adega Pagos de Brigante
  • Ricardo Rivas Barros, Xefe da Área de Calidade Alimentaria da Axencia Galega da Calidade Alimentaria (AGACAL)

16:30  ⚊  Traballo de campo en viñedos, en particular nos novos bacelos. Cata nunha adega

21:00  ⚊  Hora prevista de finalización

 

Xoves, 2 de setembro

9:00  ⚊  Conferencia: La patrimonialización de los paisajes de viñedos

  • Marta Martínez Arnaiz (Universidad de Burgos)

10:00  ⚊  Conferencia: Paisajes agroforestales de viñedo en mosaico sometidos a urbanización: el caso del Penedès

  • Soazig Darnay, paisaxista e presidenta do CEPVI (Centre d'Estudis del Paisatge Vitivinícola)

11:00  ⚊  Pausa-café

11:30  ⚊  Conferencia: A historia do territorio e da paisaxe da Terra de Nendos

  • José Carlos Sánchez Pardo (Universidade de Santiago de Compostela)

12:30  ⚊  Conferencia: Os bancais, unha metamorfose necesaria

  • José Manuel Vázquez Mosquera (Mosquera Calatayud Arquitectos)

13:00  ⚊  Comezo do obradoiro: formulación xeral e explicación do método

14:00  ⚊  Xantar nun Restaurante da Reserva de Biosfera

15:30  ⚊  Mesa-redonda sobre o patrimonio en Betanzos. Coa participación de representantes de asociacións e axentes locais.

  • María Barral, alcaldesa de Betanzos
  • Xosé Ramón Novoa, presidente da Asociación de Amigos do Parque do Pasatempo
  • Juan María Otero, director das revistas R&R e RESTAURO
  • Representante da Asociación de Amigos do Casco Histórico (por confirmar)

16:30  ⚊  Traballo de campo de percorrido urbano e do patrimonio da vila e da súa contorna (coa colaboración do Concello de Betanzos)

21:00  ⚊  Hora prevista de finalización

 

Venres, 3 de setembro

9:30  ⚊  Conferencia: A (re)invención da paisaxe dos Camiños de Santiago

  • Lucrezia Lopez (Universidade de Santiago de Compostela)

10:30  ⚊  Conferencia: A paisaxe urbana das vilas galegas vencelladas aos camiños

  • María José Piñeira (Universidade de Santiago de Compostela)

11:30  ⚊  Pausa-café

12:00  ⚊  Primeira sesión do obradoiro: análise

14:00  ⚊  Xantar (pícnic) e traballo de campo de percorrido do Camiño Inglés. Análise sobre o terreo

17:30  ⚊  Síntese da análise no obradoiro

19:30  ⚊  Mesa-redonda sobre o Camiño Inglés na Terra de Betanzos, con debate sobre as propostas relativas a este camiño en particular. Coa participación de entidades e persoas que traballan no desenvolvemento e posta en valor do Camiño Inglés.

  • Xosé Regueira, Vicepresidente da Deputación da Coruña
  • Lanzada Calatayud, experta en turismo e no Camiño Inglés
  • Cristina García, xerente da Asociación de concellos do Camiño Inglés
  • Alfredo Eiras Martínez, Historiador director do Museo das Mariñas, do Arquivo e da Biblioteca do concello de Betanzos

21:00  ⚊  Hora prevista de finalización

 

Sábado, 4 de setembro

9:30  ⚊  Retoma da análise e debate sobre a diagnose

11:30  ⚊  Pausa-café

12:00  ⚊  Debate preliminar de propostas

13:30  ⚊  Síntese das propostas e traballo de comunicación da diagnose

14:30  ⚊  Xantar nun restaurante da Reserva de Biosfera

16:00  ⚊  Peche do seminario, coa presentación do traballo realizado

17:00  ⚊  Hora prevista de finalización

Metodoloxía de traballo nos workshops

O formato do seminario será unha combinación de intervencións dos expertos nas distintas materias, visitas de campo nas que os participantes poidan observar sobre o terreo as cuestións tratadas, e tomen contacto co territorio, debatendo máis tarde entre eles e cos expertos e os veciños e veciñas, para ao final facer propostas.

A actividade combinará a participación de profesores e investigadores no ámbito da paisaxe e os seus valores patrimoniais de nivel nacional e internacional, coa participación de axentes locais que traballan nos tres eidos: Camiño Inglés, Vila de Betanzos e Viño da Terra de Betanzos, así como xestores e dinamizadores do territorio.

O formato das conferencias, combinará presentacións con soporte audiovisual, sesións de debate enfrontando distintas perspectivas sobre o mesmo asunto, mesas redondas cos axentes locais, e obradoiros, nos que se requirirá de forma expresa a participación proactiva do alumnado.

O seminario está coordinado polo Dr. Valerià Paül, xeógrafo experto en paisaxe.

A quen está dirixido?

O seminario está dirixido a todas as persoas interesadas na materia, o que inclúe tanto á poboación local como ao público especializado (titulad@s e estudantes/as universitari@s) en disciplinas como Paisaxe, Xeografía, Ordenación do Territorio, Historia, Historia da Arte, Urbanismo, Arquitectura, Arquitectura da Paisaxe, Enxeñaría Forestal, Enxeñaría Agrónoma ou Humanidades. E en xeral a todos aqueles interesados no rol da paisaxe, no Camiño Inglés, no patrimonio e no desenvolvemento sostible dos territorios, especialmente no das Terras das Mariñas.

Matrícula

Modalidade 1: Para as persoas que non precisen hospedaxe. Inclúe cafés, comidas e traslados en autobús ás visitas programadas.  50 €. 25 € para estudantes universitarios.

Modalidade 2: Inclúe hospedaxe en Albergue en Bergondo de mércores a venres, cafés, comidas, ceas e traslados en autobús ás visitas programadas. 150 €. 75 € para estudantes universitarios.

As persoas interesadas deberán inscribirse no seguinte formulario de inscrición antes do día 25 de agosto de 2021. As prazas son limitadas polo pregamos fagas a inscrición canto antes.

Máis información no email info@juanadevega.org e no teléfono 981.65.46.37.

*Recoméndase traer calzado e roupa cómoda para as visitas de campo e o percorrido polo Camiño Inglés.

Patrocina

Colabora



Novas relacionadas

Betanzos acolle desde onte o Seminario Internacional de Paisaxe da Fundación Juana de Vega, centrado no Camiño Inglés, o patrimonio cultural e a recuperación dos viñedos das Mariñas

El acto de inauguración, que tivo lugar no Matadoiro Antigo de Betanzos, contou coa asistencia da alcaldesa de Betanzos, María Barral Varela; o director da Fundación Juana de Vega, José Manuel And...

Betanzos será a protagonista do Seminario Internacional de Paisaxe da Fundación Juana de Vega, centrado no Camiño Inglés, o patrimonio cultural e a recuperación dos viñedos

Xa está aberta a matrícula para esta actividade, organizada pola Escola Galega da Paisaxe da Fundación Juana de Vega co patrocinio da Axencia de Turismo de Galicia, no marco do programa O teu Xaco...


Comentarios